Czy połączone Bielsko-Biała mogło po II wojnie znaleźć się w województwie krakowskim?

Przyjęte podczas połączenia Bielska i Białej rozwiązania administracyjne  tj. włączenie dwumiasta w śląskie struktury administracyjne przedstawiane jest jako niemalże konieczność dziejowa. Czy jednak tak było rzeczywiście? Czy istnieje determinizm historyczny? Jakie czynniki spowodowały takie, a nie inne posunięcia i czy były one powodowane jedynie argumentami merytorycznymi? 

Na początek trzeba odróżnić dwie grupy argumentów: ekonomiczne i polityczne. Te pierwsze przemawiały za zjednoczeniem obu miast, które stanowiły jedną przestrzeń gospodarczą i do pewnego stopnia społeczną. Bądźmy jednak świadomi, że ekonomia to tylko jeden element i to wcale nie najważniejszy, z reguły ustępujący argumentom natury politycznej. Przypomnijmy zatem, że wielkimi zwolennikami jednoczenia Białej i Bielska byli miejscowi Niemcy. Powody były jednak przede wszystkim polityczne. Zauważali oni, że wpływy polskie były zdecydowanie silniejsze w Białej, co więcej jej małopolski rodowód i  związki z Krakowem i innymi polskimi ośrodkami budziły obawy, że oba miasta mogą stać się polskie. Dlatego też chcąc zerwania tych więzów domagali się włączenia Białej do Śląska utożsamianego z niemieckością. Takie próby podejmowano od polowy XIX wieku  co kilkadziesiąt lat. Najpierw podczas Wiosny Ludów w połowie XIX, następnie na przełomie l. 60-70 tych XIX wieku (gdy Galicja otrzymała autonomię), wreszcie podczas I wojny światowej. Niemcy w końcu dopięli swego w 1939 roku, gdy Śląsk i zachodnią Małopolskę włączono bezpośrednio do Rzeszy i do prowincji śląskiej. Wówczas to zlikwidowano podmiotowość Białej i jako Bielitz-Ost (czyli Bielsko-Wschód) włączono do małego Berlina jak nazywano Bielsko.

Po II wojnie światowej w czasach umacniania się władzy ludowej początkowo przywrócono przedwojenny podział administracyjny. Jednak już wkrótce pojawiły się pomysły likwidacji podmiotowości Białej i powiatu bialskiego, połączenia Białej z Bielskiem, i włączenia do woj. śląskiego. Pomysł ten, przedstawiany jako konieczność natury gospodarczej był w istocie motywowany działaniami politycznymi. Przyszłe woj. śląskie miało być obszarem postrzeganym jako region robotniczy i bastion podpory nowej ideologii, zaś Kraków jak i całe województwo jako element niepewny, z jednej strony konserwatywny, z drugiej mający tradycje niepodległościowego ruchu chłopskiego i robotniczego (silne wpływy Polskiej Partii Socjalistycznej), które należało zlikwidować. Jednak pomysł włączenia Białej i okolic do Bielska i woj. śląskiego wywołał gorące sprzeciwy miejscowej ludności polskiej. O ile samo połączenie miast nie było aż tak kontrowersyjne, to przede wszystkim protestowano przeciw włączeniu Białej i okolicy do woj. śląskiego. W zamian domagano się włączenia Bielska, a nawet całego Śląska Cieszyńskiego do woj. krakowskiego. Protesty miały charakter publiczny, na zgromadzeniach licznie zgromadzona ludność wyrażała swą wolę w tym względzie. Na przykład 14 kwietnia 1946 roku na wiecu publicznym w Białej zgromadziło się aż 2,5 tysiąca mieszkańców, którzy przyjęli (jak podkreślono jednomyślnie) rezolucję, w której domagano się połączenia obu miast i powiatów, ale włączyć tak połączony twór do woj. krakowskiego. Argumentowano, że wymaga tego interes narodowy m.in. ze względu na odradzający się po wojnie germanizm w Bielsku,  a także konieczność podniesienia rozwoju gospodarczego woj. krakowskiego. Jak zauważano, należało wziąć pod uwagę zrozumienie historycznej misji prastarej stolicy Polski Krakowa w oddziaływaniu na ziemie zamieszkałe od dziesiątków lat przez odwiecznie wrogich Polsce przybyszów germańskich, pragnących za wszelką cenę uścielić sobie ponownie gniazdo ekspansji barbarzyńców spod znaku krzyżackiego na terenie Bielska i okolicy [1]. Dwa miesiące później odbył się kolejny więc w Białej z udziałem różnych środowisk politycznych i gospodarczych oraz młodzieżowych. Powtórzono postulaty wcześniejsze, a na końcu rezolucji stwierdzono mocno, że Twierdzenie, iż mieszkańcy Białej i okolicy domagają się włączenia miasta Białej i okolicy do Śląska jest fałszem [2]. W tej sprawie rada miejsca Białej pisała do samego Bieruta, dowodząc, że włączenie Bielska do woj. krakowskiego jest uzasadnione nie tylko ze względów politycznych (konieczność polonizacji małego Berlina), ale także ekonomicznych. Warto zauważyć, że protesty objęły także sąsiednie gminy powiatu bialskiego, m.in. Bestwinę, Brzeszcze, Bujaków, Czaniec, Kęty, Kobiernice, Osiek, Oświęcim, Porąbkę, Rybarzowice,  Wilamowice czy Wilkowice.   Protestowali także robotnicy zakładów przemysłowych miasta m.in. fabryki Tugendhata, Edwarda Zipsera i Syna czy Ubezpieczalni Społecznej [3].

Warto zauważyć, że liczne protesty odbywały się w czasach bardzo trudnych, wkrótce po zakończeniu wojny i początkach nowej władzy zmierzającej metodami totalitarnymi do usunięcia wszelkiej opozycji politycznej i społecznej. Z pewnością mieszkańcy Podbeskidzia mieli wówczas mnóstwo innych problemów na głowie natury bytowej czy społecznej. Mimo to obywatele Białej i okolic zdobyli się na liczne protesty przeciwko odgórnym decyzjom władz w Warszawie. Co ciekawe, władze ostatecznie nie podjęły wówczas żadnych decyzji, pozostawiając granicę administracyjną województw i obu miast na Białce. Dlaczego? Być może nie chciały tworzyć kolejnego pola konfliktu w sytuacji, gdy władzę ludową należało dopiero utrwalić i zalegalizować w postaci wyborów sejmowych. Kiedy te ostatnie (w 1947 roku) się odbyły i nastąpiła przyspieszona stalinizacja władze nie musiały się już krępować miejscową ludnością. Powiatowa Rada Narodowa w Białej zdobyła się jeszcze na jeden protest (w marcu 1949 roku), domagając się ze względów gospodarczych, kulturalnych i narodowościowych połączenia obu miast poprzez włączenie Bielska i powiatu bielskiego do woj. krakowskiego [4]. To jednak nie mogło zatrzymać odgórnych decyzji podejmowanych w Warszawie przy wsparciu śląskich elit partyjnych. Bielsko-Biała stało się nowym 60 tysięcznym miastem woj. katowickiego.

dr Grzegorz Wnętrzak

[1] AP Katowice, O. Bielsko-Biała (dalej: AP Kat/ O. BB, Powiatowa Rada Narodowa w Białej 1945-1950 (dalej PRB), sygn. 49, Sprawa podziału administracyjnego województwa krakowskiego 1945-1946.
[2] Tamże.
[3] Tamże.
[4] AP Kat/ O BB, PRB, sygn. 178, Sprawa dotycząca połączenia miast  Białej Krakowskiej z Bielskiem 1945-1949, Protokół nr 9 z posiedzenia Wydziału Powiatowego z 30 marca 1949.

Na zdjęciu: Projekt rozporządzenia z listopada 1950 r. (oznaczony jako poufny) w sprawie utworzenia powiatu miejskiego Bielsko-Biała oraz innych zmian administracyjnymch z tym związanych.  Warto zwrócić uwagę na naniesione ręcznie korekty anulujące zmianę nazwy powiatu bielskiego na bielsko-bialski.