Z okazji roku jubileuszu 70-lecia połączenia Bielska i Białej przygotowaliśmy dla naszych czytelników cykl przybliżający architekturę oraz historię połączonych miast. W każdym tegorocznym numerze przedstawiamy na łamach Kuriera.BB podobne obiekty znajdujące się w dwóch kiedyś odrębnych miastach: Bielsku i Białej. W bieżącym odcinku przybliżamy historię pomników w obu miastach.

Pomniki w Bielsku

Najbardziej znanym pomnikiem Bielska był monument Marcina Lutra. Pomysł jego wystawienia zgłosił w 1897 roku Heirlich Wilhelma Förster, właściciel fabryki włókienniczej w Aleksandrowicach.  Idea spodobała się parafii ewangelickiej zbawiciela i przystąpiono do zbiórki funduszy na budowę. Pieniądze pochodziły przede wszystkim z darów członków parafii i sprzedaży „cegiełek” z wizerunkiem pomnika, a w mniejszym stopniu także środków gmin ewangelickich w Warszawie i Tomaszowie Mazowieckim, do których parafia Zbawiciela zwróciła się o pomoc. Ogłoszono także konkurs na model pomnika, w wyniku którego wybrano projekt rzeźbiarza Franza Vogla. Odsłonięcia pomnika dokonano 8 września 1900 roku.
Gdy po II wojnie światowej usunięto pomniki Lutra w innych miastach (m.in. w Gdańsku), bielski monument stał się jedynym pomnikiem Marcina Lutra na terenie Polski. Sytuacja taka nie zmieniła się do dnia dzisiejszego.
Co ciekawe, Bielsko posiadało „na wyłączność” nie tylko pomnik Lutra. W latach 1928-1939 w mieście znajdował się także jedyny w Polsce pomnik Gabriela Narutowicza, pierwszego prezydenta II RP. Pomnik wystawiony został w 1928 roku na placu Blichowym (dzisiejszy plac Mickiewicza). Rozważane były także inne lokalizacje - przed hotelem Prezydent oraz przed Teatrem Miejskim. Ostatecznie wybrana została lokalizacja poza ścisłym centrum, co wiązało się z faktem, iż zdominowana przez Niemców rada miejska nie chciała pomnika w bardziej reprezentacyjnych miejscach miasta. Powstanie pomnika uznawane było za demonstrację polskości w zdominowanym przez ludność niemiecką mieście.
Co ciekawe, w dniu odsłonięcia na pomniku zabrakło właściwego popiersia Narutowicza. Odlana w brązie rzeźba trafiła na swoje miejsce dopiero na początku roku 1930.
Pomnik został zburzony po wkroczeniu do Bielska Niemców w 1939 roku. Na miejscu pozostał jedynie postument, na którym w 1961 roku powstał, stojący do dziś, pomnik Adama Mickiewicza.

Armii Czerwonej wdzięczni w Bielsku i w Białej

W Białej nie tylko nie powstały unikatowe pomniki, ale poza kilkoma figurami świętych, aż do okresu powojennego nie było żadnego monumentu.
W 1949 roku na placu Ratuszowym powstał pomnik wdzięczności Armii Czerwonej Znajdowały się na nim dwie tablice, w języku polskim i rosyjskim, z napisami: Zwycięskiej Czerwonej Armii wdzięczni obywatele miasta Białej. Pomnik przetrwał do roku 1990, kiedy po zmianie ustroju pomnik zlikwidowano. Na cokole dołożono płytę z symbolicznym orłem w koronie z rozpostartymi skrzydłami, fragmentem Pieśni Konfederatów Barskich Juliusza Słowackiego, krzyż z wizerunkiem Maryi i napisem Pro Fide Rege et Lege (Za wiarę, króla i prawo).

Co ciekawe, w tym samym 1949 roku pomnik wdzięczności Armii Czerwonej powstał także w Bielsku, na dzisiejszym placu świętego Mikołaja. Tym samym, po połączeniu obu miast Bielsko-Biała miała dwa pomniki wdzięczności Armii Czerwonej.
Bielski pomnik z placu św. Mikołaja został zlikwidowany w 1990 roku. 

Jarosław Zięba